Twoje dziecko swobodnie rozmawia w domu, lecz w przedszkolu lub szkole milczy jak zaklęte - to może być mutyzm wybiórczy, poważne zaburzenie lękowe, które wymaga zrozumienia i profesjonalnej pomocy.

Czym jest mutyzm wybiórczy?

Każdy z nas czegoś się obawia i ma swoje lęki, bo strach jest normalnym elementem życia i właściwą reakcją organizmu na zagrożenia. Jednakże strach i lęk, które paraliżują i przeradzają się w fobię, utrudniają - a czasem wręcz uniemożliwiają - prawidłowe funkcjonowanie człowieka. Takie emocje przeżywają właśnie dzieci z mutyzmem selektywnym (wybiórczym): jakby ich ciało i mózg ciągle otrzymywały sygnały o zagrożeniu i niebezpieczeństwie.

W przypadku mutyzmu charakterystycznym objawem jest milczenie dziecka, które bywa mylone ze zwykłą nieśmiałością. Prowadzi to do błędnego przekonania, że dziecko z tego wyrośnie i że problem sam minie. Rodzice oraz inne osoby dorosłe w otoczeniu dziecka często początkowo nie zdają sobie sprawy, że obserwowane zachowania mogą być związane z tym zaburzeniem.

Mutyzm wybiórczy objawia się jako brak mowy lub jej wyraźne ograniczenie w określonych sytuacjach społecznych - mimo że dziecko swobodnie mówi w środowiskach, które odczuwa jako bezpieczne. Dziecko z mutyzmem wybiórczym w przedszkolu ma w pełni sprawny aparat mowy, rozumie kierowane do niego komunikaty i posługuje się komunikacją niewerbalną, jednak odczuwa silny lęk całkowicie blokujący mowę. Zaburzenie najczęściej rozwija się we wczesnym dzieciństwie i diagnozuje się je wtedy, gdy dziecko prawidłowo rozumie wypowiedzi i swobodnie porozumiewa się z najbliższymi, lecz w sytuacjach przedszkolnych lub szkolnych ta komunikacja zanika.

Warto pamiętać, że zdarza się też sytuacja odwrotna - dziecko nie komunikuje się w domu, natomiast w innym środowisku nie ma z tym problemów. Warunkiem rozpoznania mutyzmu jest brak innych zaburzeń całościowych oraz co najmniej czterotygodniowy okres niemówienia. Charakterystyczna jest również postawa ciała: sztywne, napięte kończyny, głowa i ramiona lekko wysunięte do przodu, uśmiech z zaciśniętymi ustami i szerokie, przerażone oczy, gdy od dziecka oczekuje się odpowiedzi. Często towarzyszą temu zaburzenia współistniejące, takie jak inne zaburzenia lękowe, moczenie nocne, tiki, zaburzenia jedzenia oraz depresja.

Rodzaje mutyzmu - nie tylko wybiórczy

Obok mutyzmu wybiórczego wyróżniamy kilka innych form tego zaburzenia. Każda z nich ma odmienną etiologię i wymaga innego podejścia terapeutycznego:

  • Mutyzm sytuacyjny - związany z silnym lękiem społecznym; w określonych sytuacjach osoba nie jest w stanie komunikować się z otoczeniem. Często bywa utożsamiany z mutyzmem selektywnym.
  • Mutyzm akinetyczny - jego przyczyny leżą głównie w organicznych uszkodzeniach mózgu, a nie w lęku. Charakteryzuje się zmniejszoną zdolnością do inicjowania ruchu i mowy pomimo zachowanej świadomości - osoby nim dotknięte sprawiają wrażenie nieruchomych i sparaliżowanych.
  • Mutyzm całkowity (globalny) - występuje znacznie rzadziej; osoba nie jest w stanie mówić w żadnych sytuacjach społecznych, niezależnie od tego, czy są one dla niej bezpieczne i znane. Może być wynikiem głębokich zaburzeń psychicznych, traumy, problemów emocjonalnych lub zaburzeń neurologicznych. Jest to najbardziej ekstremalna forma mutyzmu, a jej leczenie bywa szczególnie skomplikowane.

Przyczyny mutyzmu wybiórczego - skąd się bierze?

Mutyzm wybiórczy jest ściśle powiązany z zaburzeniami lękowymi, a jego przyczyny wynikają z wzajemnych interakcji między dzieckiem a otoczeniem. Zaburzenie to dotyka mniej niż 1% populacji we wszystkich grupach wiekowych; w przypadku dzieci mówi się o około 0,2%, przy czym częściej występuje u dziewczynek. Najczęściej diagnozuje się je między 3. a 5. rokiem życia, w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Rzadziej pojawia się w wieku młodzieńczym i u dorosłych.

Przyczyn mutyzmu wybiórczego należy szukać na wielu poziomach. Mogą to być między innymi:

  • predyspozycje genetyczne - dzieci z mutyzmem często mają rodziców cierpiących na lęki i fobie,
  • temperament - nieśmiałość i duża wrażliwość emocjonalna,
  • lęk, w tym silny lęk społeczny,
  • sytuacje stresowe i trauma dziecięca,
  • brak poczucia bezpieczeństwa oraz trudności adaptacyjne,
  • w przypadku dzieci cudzoziemców - trudności językowe,
  • sposób wychowania: nadmierna opiekuńczość, zbyt mała uwaga poświęcana dziecku lub przerywanie mu w trakcie wypowiedzi.

To wszystko sprawia, że u dzieci i młodzieży z mutyzmem pojawiają się zaburzenia społeczne, które tylko pogłębiają negatywne emocje. Mutyzmu nie należy bagatelizować - ogromną rolę odgrywa tu trafna diagnoza oraz pomoc psychologa i terapeuty, a także świadomość, że dziecku można skutecznie pomóc.

Małe dziecko z brązowymi włosami w błękitnej koszulce stoi przy fioletowej ścianie, patrząc w dół ze smutnym wyrazem twarzy

Terapia mutyzmu - jak skutecznie pomóc dziecku?

Leczenie mutyzmu wybiórczego nie jest ani łatwe, ani szybkie - jednak działanie podjęte we wczesnym okresie daje znacznie większe szanse na poprawę funkcjonowania dziecka. Terapia musi być kompleksowa i wielopoziomowa, najlepiej z udziałem całej rodziny, która ma szansę rozpoznać własne emocje i mechanizmy funkcjonowania. Pozwala to dostrzec ewentualne zachowania i zasady rodzinne, które mogą zaburzenie podtrzymywać.

Kluczową zasadą jest to, że terapia mutyzmu nie polega na zmuszaniu dziecka do mówienia - takie działanie może jedynie wzmocnić lęk. Psychoterapia pomaga dziecku poznać i oswoić zaburzenie, a także pozbyć się ciężaru bycia niezrozumianym. Dziecko dotknięte mutyzmem często czuje się odpowiedzialne za to, że nie mówi, co pogarsza jego funkcjonowanie społeczne i obniża poczucie własnej wartości. Bardzo ważnym elementem procesu terapeutycznego jest umożliwienie dziecku wyrażania swoich emocji i przeżyć oraz akceptacja wszystkich uczuć, jakich doświadcza.

Proces terapeutyczny musi przebiegać we współpracy z placówką edukacyjną, do której uczęszcza dziecko, tak aby wypracować wspólne metody zachęcające je do mówienia. Każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia, które daje szansę na poznanie przyczyny zaburzenia i zrozumienie roli, jaką milczenie odgrywało w życiu dziecka. Nieocenione jest też zaangażowanie rodziców - muszą oni wczuć się w emocje dziecka, otwarcie mówić o problemie, a przede wszystkim akceptować i wspierać.

Mutyzm wybiórczy można całkowicie wyleczyć, jednak wymaga to zaangażowania wszystkich stron: profesjonalnej pomocy terapeuty oraz wsparcia ze strony najbliższych. Pamiętajmy, że nieleczony mutyzm ma poważne konsekwencje - choć sam w sobie nie zagraża życiu, może prowadzić do pogłębienia lęków i fobii, depresji, a także do silnego poczucia izolacji i samotności.

Czytaj także: