Logoterapia i sens życia - Święty Graal leżący na ulicy a kryzys egzystencjalny

Sens życia — poszukujemy go przez całe życie, a według twórcy logoterapii, Viktora Frankla, wystarczy dobrze się rozejrzeć, bo leży dosłownie na ulicy.

Sens życia jest jedną z najbardziej fundamentalnych potrzeb każdego człowieka. Gdy go brakuje, pojawia się frustracja egzystencjalna, pustka, poczucie beznadziei i rozpacz. Brak sensu prowadzi do stanów lękowych, nerwicy noogennej, a w skrajnych przypadkach — do podejmowania działań niebezpiecznych, w tym prób samobójczych.

Poczucie sensu życia jest jednocześnie jednym z najskuteczniejszych czynników chroniących przed depresją i uzależnieniami. Sprzyja zadowoleniu z własnej egzystencji i stanowi fundament prawdziwego szczęścia. To właśnie dlatego coraz więcej terapeutów i wychowawców sięga po narzędzia, które pomagają go odnaleźć.

W psychoterapii istnieje kilka szkół oferujących różne podejścia do pacjenta. Psychoanaliza Freuda czy wola mocy Adlera diametralnie różnią się od myśli Viktora Frankla — twórcy logoterapii, który sens życia uczynił centrum terapeutycznego podejścia do człowieka. Logoterapia wywodzi się z greckiego słowa logos, oznaczającego zarówno „słowo", jak i „sens" — jest więc po prostu „terapią sensem".

Frankl uważał, że terapia skupiona na sensie nie jest konkurencją dla innych nurtów psychoterapeutycznych. Analiza egzystencjalna — opierająca się na komplementarnym podejściu do człowieka, obejmującym jego fizyczność, emocjonalność i duchowość — powinna być ich dopełnieniem. Jeśli terapeuta koncentruje się wyłącznie na jednym aspekcie, ryzykuje pominięcie całej osoby, skupiając się jedynie na tym, co jest zaburzone.

Czym jest sens życia w logoterapii Viktora Frankla?

Według Krakowskiego Instytutu Logoterapii na poczucie sensu życia składają się cztery obszary:

• afirmacja życia,
• sens życia,
• ocena własnego życia,
• cele życia.

Michał Kuś, wicedyrektor Krakowskiego Instytutu Logoterapii, podkreśla, że sens życia jest czymś, co towarzyszy każdemu życiu nieustannie. Viktor Frankl — wiedeński twórca logoterapii — uważał, że główną motywacją człowieka jest właśnie poszukiwanie i realizowanie sensu.

W przeciwieństwie do innych nurtów psychoterapeutycznych, gdzie na przykład główną zasadą życia była zasada przyjemności albo wola mocy, dążenie do znaczenia — Frankl mówił, że poszukiwanie i dążenie do realizowania sensu w życiu jest główną motywacją człowieka.

Michał Kuś dodaje, że zdaniem Frankla każde życie posiada sens — bez względu na to, jaką ma kondycję. Sens towarzyszy człowiekowi przez cały czas i jest czymś uniwersalnym: da się go odnaleźć w każdej sytuacji. Można powiedzieć, że sens leży na ulicy i każdy z nas niemal się o niego potyka. Wystarczy dobrze się wokół siebie rozejrzeć, by go dostrzec. Co istotne — sensu nie można czemuś nadać, można go jedynie odkryć. Człowiek pełni tu rolę odkrywcy, nie stwórcy.

Trzy drogi do sensu życia według Viktora Frankla

Każdy z nas może odnaleźć sens nawet w najdrobniejszych codziennych sprawach. W logoterapii mówi się, że sens sytuacyjny przynależy zarówno do osoby, jak i do konkretnej sytuacji. Istnieją trzy drogi poszukiwania sensu, odpowiadające trzem typom wartości.

Pierwszą z nich jest twórcza praca — wartości twórcze.

To, co robię, co wykonuję, zadanie, któremu się poświęcam, które uważam za wartościowe i sensowne, jest odciskiem mojego palca w świecie.

To, czemu każdy z nas się poświęca — czy będzie to hobby, praca zawodowa, czy inna odpowiedzialność, którą dobrowolnie podejmujemy — może stać się źródłem głębokiego sensu. Ważne, by tę aktywność traktować jako własną, świadomą odpowiedź na to, czego życie od nas oczekuje.

Drugą drogę wyznaczają wartości przeżyciowe i doznaniowe.

To życie zostawia odcisk palca na mnie. Poprzez podziwianie piękna w świecie, poprzez zachwyt nad tym, co spotykam każdego dnia, można odkryć sens życia.

Michał Kuś podkreśla, że kluczowa jest tu uważność — by nie przegapić chwil, które niosą sens. Często koncentrujemy się tak bardzo na problemach, celach czy ekranach smartfonów, że nie zauważamy, że pięknie świeci słońce, śpiewa ptak albo ktoś się do nas uśmiecha. Te wartości wiążą się też z orientacją na drugiego człowieka — sens można odnaleźć, obdarzając innych przyjaźnią lub miłością.

Trzecia droga — najtrudniejsza, lecz według Frankla przewyższająca pozostałe — to wartości postawy.

Dotyczy to zwykle tych sytuacji, w których doświadczam niezawinionego cierpienia. Frankl mówi, że to od człowieka zależy, czy podda się problemom, cierpieniu, bólowi, czy zajmie postawę godną człowieka.

Postawa godna człowieka to taka, w której każdą sytuację — nawet bolesną — przeżywamy z godnością. Michał Kuś zaznacza, że nie chodzi o to, by z każdego trudnego doświadczenia bezwarunkowo „wyciągnąć lekcję", ale by dostrzec, że sposób, w jaki znosimy cierpienie, może mieć wartość nie tylko dla nas samych, ale i dla innych.

Frankl mówi, że przy wartości postawy tym, co pomaga odnaleźć sens w cierpieniu, jest ofiarowanie tego cierpienia w jakiejś intencji. Wtedy przez to odnajduję sens nawet w tym, co jest trudne, dla jakiegoś większego celu.

Jak zastosować logoterapię w szkole i wychowaniu?

Każda osoba mająca kontakt z dziećmi — zarówno w szkole, jak i w domu — może wykorzystać trzy drogi poszukiwania sensu opisane przez Frankla, by chronić młodych ludzi przed egzystencjalną pustką. Wdrożenie tych idei nie wymaga specjalistycznego przygotowania; wystarczy świadoma postawa dorosłego.

W obszarze wartości twórczych chodzi przede wszystkim o zachęcanie dzieci do odkrywania i rozwijania własnych zainteresowań oraz pasji — do eksperymentowania i tworzenia bez lęku przed oceną.

Kiedy skupimy się bardziej na motywowaniu i zachęcaniu do eksperymentowania, do tworzenia i nowych aktywności twórczych, a nie na ocenianiu, to młody człowiek łatwiej może odnaleźć sens. To też przeciwdziała nudzie.

To szczególnie istotne w świetle badań Krakowskiego Instytutu Logoterapii, które wskazują, że nuda była jednym z głównych czynników skłaniających młodzież do sięgania po smartfon. Aktywność twórcza może skutecznie wypełnić tę pustkę.

W zakresie wartości przeżyciowych wychowawcy mogą rozwijać u młodych ludzi wrażliwość na drugiego człowieka — jego potrzeby i sytuację życiową — a także uwrażliwiać na problemy szerszego świata. Pomocne narzędzia to między innymi:

• szkolne gabloty tworzone przez uczniów na tematy ważnych dla nich problemów społecznych,
• wolontariat pozwalający dostrzec drugiego człowieka i aktywnie odpowiadać na jego potrzeby.

Wrażliwość, uważność i sprawczość to są elementy, które pomagają w kontakcie z młodym człowiekiem.

O wartościach postawy i godnym przeżywaniu niezawinionego cierpienia można rozmawiać z dziećmi na przykładzie osób z niepełnosprawnościami. Michał Kuś podkreśla, że osoby te są w pełni osobami — niepełnosprawność dotyczy jedynie jednego z wymiarów człowieka, najczęściej fizycznego lub psychicznego.

Osoba jest nietknięta. Trzeba uczyć umiejętności dostrzegania wartości osoby pomimo — czy poza — tym, co widzimy na pierwszy rzut oka.

Wymiar duchowy człowieka — co wyróżnia logoterapię

Właśnie w wielowymiarowym spojrzeniu na człowieka tkwi istota logoterapii. Do wymiaru psychofizycznego dokłada ona wymiar noetyczny — duchowy.

Człowiek jest przede wszystkim osobą duchową. Ten wymiar noetyczny, duchowy, gdzie znajduje się wolność, odpowiedzialność, godność, wartości, nadzieja — tu możemy też umieścić humor, zdolność do przekraczania samego siebie pomimo ograniczeń.

Gdy mówimy o autotranscendencji — zdolności do wychodzenia poza siebie w kierunku wartości i innych ludzi — warto też dostrzec rolę religijności, która jednak nie jest tożsama z duchowością.

Bardzo często kojarzymy te dwa pojęcia, ale w ujęciu logoterapii religijność jest jednym z elementów duchowości.

Michał Kuś przestrzega, by w pracy z dziećmi i młodzieżą nie tracić z oczu tego, kim naprawdę jest człowiek — osobą duchową, posiadającą ciało i kształtującą swoją osobowość. Tylko takie całościowe spojrzenie pozwala naprawdę pomóc młodemu człowiekowi odnaleźć sens — i nie przeoczyć go, nawet gdy leży tuż pod nogami.

Debaty mamy i taty, 2024. Kampania edukacyjna: logoterapia, na rzecz zapobiegania kryzysom w zakresie zdrowia psychicznego u dzieci i młodzieży, współfinansowana ze środków Wojewody Wielkopolskiego.

Ministerstwo Edukacji Narodowej ogłosiło pakiet zmian, który wejdzie w życie już od nowego roku szkolnego 2026/2027. Reforma jest najszersza od ponad dekady i dotyczy zarówno podstawy programowej, jak i struktury przedmiotów oraz systemu oceniania. Dla wielu rodziców zmiany te są zaskoczeniem – tym bardziej, że konsultacje społeczne trwały zaledwie kilka tygodni.

Co dokładnie się zmienia?

Najgłośniejszą zmianą jest połączenie biologii i geografii w jeden przedmiot o nazwie „Przyroda i środowisko". Ministerstwo argumentuje, że takie podejście pozwoli na bardziej holistyczne nauczanie o świecie naturalnym. Środowisko nauczycielskie jest jednak podzielone – część pedagogów uważa, że reforma pozbawi uczniów pogłębionej wiedzy z obu dziedzin.

„Połączenie biologii z geografią to krok wstecz. Uczniowie będą uczyć się wszystkiego po trochu, ale niczego dogłębnie. To przepis na powierzchowność."

— dr Marek Wiśniewski, biolog, Uniwersytet Warszawski

Drugą, równie kontrowersyjną zmianą jest wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, która zastąpi dotychczasowe Wychowanie do Życia w Rodzinie. Nowy przedmiot ma obejmować zagadnienia zdrowia fizycznego, psychicznego oraz – co budzi największe kontrowersje – edukację seksualną według standardów WHO.

Prawa rodziców – co możesz zrobić?

Wielu rodziców pyta, czy mają jakiekolwiek narzędzia, by wpłynąć na to, czego uczy się ich dziecko. Odpowiedź brzmi: tak. Polskie prawo oświatowe daje rodzicom kilka konkretnych możliwości działania.

Warto pamiętać, że rada rodziców ma prawo opiniować szkolny program wychowawczo-profilaktyczny. Jeśli program ten jest niezgodny z Waszymi wartościami, możecie złożyć oficjalną opinię negatywną. Choć dyrektor nie jest nią związany, stanowi ona ważny głos w dyskusji.

Harmonogram wdrożenia reformy

Opinie ekspertów i organizacji rodzicielskich

Koalicja Rodziców i Organizacji Społecznych (KROPS) wydała oficjalne stanowisko, w którym sprzeciwia się wprowadzeniu edukacji zdrowotnej w proponowanym kształcie. Organizacja zgromadziła ponad 85 000 podpisów pod petycją do Ministerstwa.

Reforma budzi emocje po obu stronach. Zwolennicy wskazują na potrzebę modernizacji polskiej edukacji i dostosowania jej do wyzwań XXI wieku. Przeciwnicy obawiają się ideologizacji szkoły i naruszenia praw rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi wartościami.

Jedno jest pewne – wrzesień 2026 przyniesie polskim szkołom zmiany, których skutki będziemy odczuwać przez lata. Warto być świadomym rodzicem i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły swojego dziecka.