Rodzaje stylów wychowawczych.  Co jest najkorzystniejsze dla rozwoju osobowości dziecka?

Sposób, w jaki wychowujemy dzieci, ma decydujący wpływ na kształtowanie ich osobowości, postaw i relacji z innymi przez całe życie - a wybór stylu wychowawczego rzadko bywa w pełni świadomy.

Wychowanie dzieci w rodzinie i w naturalnym otoczeniu ulegało zmianom na przestrzeni wieków. Ogólny proces, który można zaobserwować w ostatnich kilkudziesięciu latach, charakteryzuje się stopniowym odchodzeniem od twardych zasad, wysokich wymagań i wyraźnego oddzielenia świata dzieci od świata dorosłych. Współcześnie coraz częściej pozostawia się dzieciom szeroką swobodę, a niekiedy nadaje im status równorzędnego partnera czy przyjaciela rodzica. Mówi się wówczas o tzw. bezstresowym wychowaniu, które - w skrajnych przypadkach - wiąże się z przyzwoleniem na zachowania ryzykowne, a nawet agresywne wobec członków rodziny i innych osób.

Wychowanie dzieci jest nierozerwalnie związane z postawą rodziców. Zależnościami między modelami wychowania a ich konsekwencjami dla rozwoju dziecka zajmują się specjaliści z zakresu psychologii, pedagogiki i psychiatrii. Swoistą kontynuacją opisanej tendencji jest zyskująca popularność idea wokeizmu, która postrzega wszelkie działania innych jako zagrożenie dla wolności jednostki - z tej perspektywy zasady wychowania oparte na pewnej dozie nakazu stają się niedopuszczalne.

Cztery główne style wychowania w rodzinie

Styl wychowania to naturalne oddziaływanie rodziców na dzieci, które wpływa na psychikę dziecka, a w konsekwencji na jego zachowanie. Obejmuje sposoby kontrolowania dziecka, jakość i typ udzielanego wsparcia, a także stosowane kary i nagrody. Zasady i sposoby wychowania dzieci ciągle ewoluują, przybierając nowe formy - dlatego warto wiedzieć, jakie modele wyróżniają specjaliści.

Według psychoterapeutki Anny Marii Dubaj można obecnie wyróżnić cztery główne style wychowania:

• Styl autokratyczny - ma charakter konserwatywny i oparty jest na autorytecie; przeważa w rodzinach patriarchalnych z dominacją ojca. Zakłada wyraźny dystans między rodzicami a dziećmi, formalne sposoby kontaktu oraz brak zainteresowania potrzebami psychospołecznymi dziecka. Dziecko żyje w napięciu i charakteryzuje się albo przesadną uległością, albo - wręcz przeciwnie - postawą buntowniczą.
• Styl permisywny (zwany też liberalnym) - zakłada niewtrącanie się w sprawy dziecka, tolerowanie nawet jego aspołecznych zachowań oraz brak kontroli i opieki ze strony rodziców. Rodzice wykazują pobłażliwy stosunek do dziecka i przesadną uległość. Skutkiem jest sytuacja, w której to dziecko kieruje rodzicami i korzysta z nadmiernej swobody. Konsekwencją bywa postawa egoistyczna i niezdolność do podejmowania wysiłku.
• Styl demokratyczny - polega na włączaniu dziecka w życie rodziny i pozwalaniu mu na omawianie, dyskutowanie i planowanie spraw dotyczących codziennego funkcjonowania. Dziecko zna zakres swoich obowiązków i podejmuje je świadomie. Rodzice odwołują się do jego uczuć, potrzeb i ambicji, a więź emocjonalna opiera się na wzajemnym zaufaniu, sympatii i miłości. Ten styl jest uznawany za najkorzystniejszy dla rozwoju osobowości dziecka.
• Styl zaniedbujący - dziecko jest niemal całkowicie pozostawione samemu sobie. Rodzice nie podejmują opieki wykraczającej poza zaspokajanie podstawowych potrzeb, a bywa, że i te nie są dostrzegane. Dzieci czują się wówczas pomijane i nieważne.

Specjaliści wymieniają jeszcze dwa style mieszczące się w kategorii zaniedbującego: styl niekonsekwentny i styl okazjonalny. Pierwszy opisywany jest jako brak ustalonych celów i konkretnych metod postępowania - dziecko jest zdezorientowane i nie ma poczucia bezpieczeństwa. Drugi oznacza wychowywanie „od okazji do okazji": rodzice wykazują krótkotrwałe zainteresowanie sprawami dziecka np. podczas szkolnych kryzysów, po czym wszystko wraca do punktu wyjścia, a wymagania pozostają nieadekwatne lub niedostatecznie egzekwowane. Dzieci z czasem tracą szacunek do rodziców i lekceważą normy współżycia społecznego.

W oparciu o wartości i autorytet

Wiele mówi się o tym, że system wychowania powinien opierać się na wartościach. To na nich młode pokolenie dorasta i kształtuje swoje ideały. Od wartości wyznawanych w rodzinie i wzorców preferowanych przez rodziców zależy sposób wychowywania dzieci - co z kolei rzutuje na ich postawy i postępowanie w dorosłym życiu.

W ostatnich dekadach w polskich rodzinach nastąpiły wielkie zmiany, związane z przekształceniami politycznymi, za którymi podążają zmiany kulturowe. Większość z nich - zarówno korzystnych, jak i szkodliwych - dociera do nas z kręgu cywilizacji zachodnioeuropejskiej i amerykańskiej. Te wzorce powodują stopniowe odchodzenie od wychowania skrajnie patriarchalnego na rzecz stylu demokratycznego.

Wiarygodność i autorytet rodziców wyznaczają jakość relacji emocjonalnych w rodzinie. Dobra atmosfera w domu daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, uznania i przynależności - jej brak natomiast rodzi lęk i poczucie odrzucenia. Napięcie, hałas, zachowania depresyjne czy obojętność stają się przyczyną trudności psychicznych zarówno u dziecka, jak i późniejszego dorosłego. Na przeciwległym biegunie znajdują się relacje rodzinne oparte na podziale obowiązków i przywilejów, współdziałaniu oraz wzajemnej pomocy - połączone miłością, szacunkiem, zaufaniem i tolerancją. To właśnie w takim środowisku kształtuje się dojrzała i odporna na zewnętrzne „rozpraszacze" osobowość dziecka.

Negatywne i pozytywne postawy rodzicielskie

Ze stylami wychowania nierozerwalnie związane są postawy rodzicielskie. Kształtują się jeszcze przed narodzinami dziecka i ewoluują w miarę jego dorastania. Specjaliści wyróżniają dwie grupy postaw - pozytywne i negatywne.

Do postaw pozytywnych należą:

• akceptacja dziecka,
• współdziałanie z dzieckiem,
• rozumna swoboda,
• uznawanie praw dziecka.

Do postaw negatywnych (niewłaściwych) zalicza się:

• postawę odtrącającą,
• postawę unikającą (obojętność rodziców wobec dziecka),
• postawę nadmiernie chroniącą (rodzice chronią dziecko przed każdym samodzielnym krokiem i odpowiedzialnością),
• postawę nadmiernie wymagającą (dziecko nie jest w stanie sprostać stawianym mu wymaganiom).

Rodzice wpływają na wszystkie sfery osobowości dziecka: intelektualną, emocjonalną i motywacyjną. Z tego powodu tak istotne jest, aby świadomie sięgać po styl demokratyczny - oceniany przez specjalistów jako jedyny w pełni prawidłowy - i prezentować właściwe postawy rodzicielskie na co dzień.

Oprac.: wit
Źródło: zppp.ids.czest.pl, psychoterapiacotam.pl, pase.pl, psychoportal.pl
Zdjęcia: Pixabay.com